İznik’in Manevi Muhafızı: Abdülvahap Sancaktarı ve Bayraklı Dede Efsaneleri
- iconicea
- 13 Tem
- 3 dakikada okunur
Binlerce yıllık tarihiyle sayısız medeniyete ev sahipliği yapmış olan İznik (eski adıyla Nikaia), yalnızca surları, gölü ve çinileriyle değil, bağrında yaşattığı efsanelerle de büyüleyici bir şehirdir. Ve önceki yazılarımda da yazdığım sayısız efsanaler vardır. Bu efsanelerin kalbinde ise şehrin doğusunda, İznik Gölü'ne ve ovaya tamamen hakim bir tepede yatan Abdülvahap Sancaktarı, halk arasındaki adıyla Bayraklı Dede yer alır.
Tarihsel gerçeklikler, Bizans kalıntıları, İslami gazi-veli kültü ve yerel halkın dilden dile aktardığı destanlar bu tepede adeta iç içe geçmiştir. İşte akademik araştırmalardan halk anlatılarına kadar tüm yönleriyle İznik’in Bayraklı Dede efsaneleri:
1. Tarihi ve Akademik Temeller: İnançların Kesişim Noktası
Abdülvahap Sancaktarı’nın kimliğine dair akademik ve tarihsel değerlendirmeler, Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecindeki "kültürel devamlılığı" gözler önüne serer.
Aziz Georgios'tan İslam Gazisine: Bizans döneminde bu hakim tepe, Hristiyan dünyasının önemli figürlerinden Aziz Georgios (St. George) adına yapılmış bir tapınım ve gözetleme kulesine ev sahipliği yapıyordu. Bölge İslamlaştıktan sonra, yerel halkın bu tepeye atfettiği kutsiyet kaybolmamış, "Aziz Georgios" figürü yerini İslami bir gazi-derviş olan Abdülvahap'a bırakmıştır.
Hıdırellez Bağlantısı: Aziz Georgios'un başı kesilerek öldürüldüğü gün, Türklerin baharı müjdeleyen Hıdırellez (6 Mayıs) takvimine denk gelir. Fetihten sonra yerli Hristiyan kadınlarla evlenen Türk gazileri aracılığıyla bu iki kültür birleşmiş, yüzyıllar boyunca İznik halkı Hıdırellez şenliklerini hep bu tepede, Abdülvahap'ın huzurunda kutlamıştır.
2. Destanların Işığında Abdülvahap Sancaktarı
Halk hafızası, 8. yüzyılda İslam ordularının (Emeviler dönemi) İznik kuşatması sırasında ordunun sancaktarlığını yapan Abdülvahap için pek çok destansı motif üretmiştir.
Kelle Koltukta (Kesik Baş) Motifi
Anadolu'nun gazi efsanelerinin en bilindik temalarından biri İznik'te de vücut bulur. Efsaneye göre kuşatma sırasındaki şiddetli çarpışmalarda Abdülvahap'ın başı düşman kılıcıyla gövdesinden ayrılır. Ancak o, mukaddes sancağı yere düşürmez. Kesik başını koltuğunun altına alan Sancaktar, elindeki bayrakla savaşarak bugün türbesinin bulunduğu en yüksek tepeye kadar tırmanır ve sancağı diktikten sonra ruhunu teslim eder.
Hotoz Burcu ve Rum Kızı
Destanın romantik ve trajik bir diğer ayağı İznik surlarında geçer. Kuşatma sırasında Hotoz (Kızlar) burcunu Rum kızları savunmaktadır. Genç ve yiğit Sancaktar ile surlardaki bir Rum kızı arasında imkansız bir aşk doğar.
"Kaleyi alırsan beni de alırsın!"
Kızın surlardan yankılanan bu sözüne rağmen genç aşıklar kavuşamaz. Kale fethedilmeden kısa süre önce Sancaktar bir tekfur tarafından şehit edilir. Şehir düştükten sonra Türkler onu şehit olduğu tepeye defneder.
Battal Gazi'nin Silah Arkadaşı
Abdülvahap Gazi, aynı zamanda ünlü Battalname destanının kahramanlarından biridir. Efsanevi İslam savaşçısı Seyyid Battal Gazi'nin en yakın dostu ve baş sancaktarı olarak bilinir. Taşıdığı sancağın sıradan bir bez olmadığı, düşmana korku salan tılsımlı bir kalkan olduğuna inanılır. İznik kuşatması, bu ikilinin Anadolu'daki epik yürüyüşünün bir parçası olarak anlatılır.
3. Şehrin Manevi Bekçisi: Doğaüstü Anlatılar
Zaman ilerledikçe Abdülvahap, sadece geçmişte yaşamış bir kahraman olmaktan çıkıp İznik'in "manevi bekçisi" konumuna yükselmiştir.
Kurtuluş Savaşı ve Yeşil Sancaklı Süvariler: Yunan işgali yıllarında İznik cephesinde Türk birlikleri zorlanırken, tepeden yeşil sancaklı, beyaz atlı süvarilerin (şehit ordusunun) inerek direnişe katıldığı anlatılır. İşgal kuvvetlerinin bu tepeye yaklaşmaya korktuğu dilden dile dolaşır.
Deprem Habercisi: İznik'in tarih boyunca yaşadığı yıkıcı depremlerde, felaket gelmeden önce türbedeki bayrakların rüzgar olmamasına rağmen şiddetle dalgalandığına; Dede'nin şehri uyardığına inanılır.
Gökyüzünden İnen Nur: Özellikle cuma geceleri, Kadir Gecesi veya kandillerde, türbenin bulunduğu tepeye gökyüzünden bir ışık hüzmesinin (nur) indiği, tepede sönmeyen bir meşalenin yandığı efsanesi günümüzde bile yaşlılar tarafından anlatılmaktadır.
4. Halk İnançları ve Yakın Dönem Şehir Efsaneleri
Türbe, yüzyıllar boyunca bölge halkı için adak, şifa ve toplanma merkezi olmuştur. Bu ritüeller etrafında daha insani ve yerel efsaneler de şekillenmiştir.
Sıtmayı Bağlama ve Şifa: Eskiden sıtma hastalarının giysilerinden koparılan bezler, hastalığı hapsetmek inancıyla türbe çevresindeki çalılara bağlanırdı. Çocuğu olmayanlar veya hasta çocukları olanlar, türbenin etrafında yedi kez dönerek şifa arar, kurban keserlerdi.
Kuraklık ve Yağmur Duası: Tepenin bulutlara yakınlığı ve Dede'nin manevi kudreti sebebiyle, yağmursuz geçen mevsimlerde köylüler bu tepeye çıkarak yağmur duaları ederlerdi.
"Tren Ahmet" Efsanesi: 20. yüzyıla ait bu şehir efsanesine göre, İznik'te asker kıyafetiyle ve elinde pirinç mahmuzlu bir asayla gezen "Tren Ahmet" adında biri yaşardı. Güneş batarken asasını yere vura vura koşar, "Acelem var, Abdullah Dede karanlıkta kalmasın!" diyerek her akşam türbeye tırmanıp kandilleri yakardı. O, Dede'nin dünyadaki hizmetkarı kabul edilirdi.
5. Türbenin Dünden Bugüne Fiziksel Evrimi
Bugün tepede gördüğümüz, her yanı kıpkırmızı Türk bayraklarıyla donatılmış anıtsal ve düzenli yapı aslında oldukça yenidir.
Eski Hal: 1990'lı yıllara kadar ortada mimari bir türbe yoktu. Mezar, ziyaretçilerin dualarla bıraktığı kaya parçalarından oluşan devasa bir taş kümesi halindeydi.
Modern Düzenleme: Yöre halkının dilek dilerken bayrak asma geleneği sebebiyle "Bayraklı Dede" adını alan bu mekan, 90'lı yıllarda İznikli derneklerin ve belediyenin çabalarıyla restore edilmiştir. Taşlık kabir çimentoyla ıslah edilmiş; alana mescit, şadırvan ve banklar eklenerek ağaçlandırılmıştır.
Bugün İznik'e yolu düşenler; hem eşsiz göl manzarasını izlemek hem de Bizans'tan Osmanlı'ya, Hıdırellez'den Kurtuluş Savaşı'na kadar uzanan bu devasa kültürel mirasın rüzgarını yüzlerinde hissetmek için Bayraklı Dede'nin gölgesinde soluklanmaktadır.
Yorumlar